Köy tarihlerini tespit etmek, sadece resmî belgelere bakmak değil, adeta bir dedektif gibi yerin üstündeki ve altındaki tüm izleri sürmeyi gerektirir. Bir köyün kuruluşu, göç yolları, eski adı ve sosyo-ekonomik geçmişini bilimsel bir metodolojiyle ortaya koyacak "Köy Tarihi Tespit ve Tescil Planı" taslağını aşağıda bulabilirsiniz.
Köy Tarihi Araştırma ve Tespit Metodolojisi
Bir köyün tarihini "kulaktan dolma bilgilerden" kurtarıp "bilimsel veri" haline getirmek için şu 5 aşamalı planı uygulayacağız:
1. Etimolojik ve Toponimik Analiz (İsim İzleme)
Köyün güncel adının ve bilinen en eski adının kökenini araştırıyoruz.
İsim Değişiklikleri: 1928 (Dahiliye Vekaleti yayınları) ve daha öncesindeki (Osmanlıca) köy isimlerinin tespiti.
Anlam Bilimi: Köyün adı bir aşireti mi (Örn: Kayı, Kınık), bir coğrafi özelliği mi, yoksa kurucu bir şahsiyeti mi işaret ediyor?
2. Arşiv Kaynakları ve Yazılı Belgeler
Köyün resmî kayıtlardaki ilk izlerini sürüyoruz.
Tahrir Defterleri: 15. ve 16. yüzyıla ait Osmanlı vergi kayıtlarında köyün hane sayısı, üretilen tarım ürünleri ve ödenen vergiler.
Temettuat Defterleri (1844-1845): Köydeki her bir hanenin mal varlığı, hayvan sayısı ve meslek gruplarının dökümü.
Şer’iyye Sicilleri: Köy halkı arasındaki hukuki anlaşmazlıklar veya devletle olan ilişkiler.
3. Maddi Kültür Varlıkları (Saha İncelemesi)
Köyün fiziksel mekanındaki tarihsel kanıtları fotoğraflıyor ve tescilliyoruz.
Hazire ve Mezarlıklar: Mezar taşlarındaki kitabeler, kullanılan semboller ve taş işçiliği teknikleri köyün kronolojisini verir.
Sivil Mimari ve Vakıf Eserleri: Köy camii, çeşmesi, değirmeni veya eski evlerindeki yapım teknikleri ve kitabeler.
Antik Yerleşim İzleri: Köyün yakınındaki höyük, tümülüs veya antik dönem kalıntıları (Özellikle Isparta/Pisidia bölgesinde köyler genellikle antik yerleşimlerin üzerine veya yakınına kurulmuştur).
4. Sözlü Tarih ve Kolektif Hafıza
Arşivlerin sustuğu yerde halkın hafızasına başvuruyoruz.
Yaşlılarla Mülakat: "Dedeleriniz buraya nereden gelmiş?", "Köyde anlatılan en eski kıtlık veya savaş hikayesi nedir?" gibi sorularla göç ve yerleşim tarihlerinin netleştirilmesi.
Menkıbeler ve Efsaneler: Köyün kurucusu kabul edilen "yatır" veya "er Erenler" hikayelerinin tarihsel bir figürle eşleşip eşleşmediğinin analizi.
5. Tarımsal ve Coğrafi Tarihleme
Toprağın ve bitki örtüsünün sunduğu verileri kullanıyoruz.
Anıt Ağaçlar: Köy meydanındaki veya cami avlusundaki dev çınarların/ardıçların yaş tayini, yerleşimin minimum yaşını belirlemede yardımcı olur.
Geleneksel Üretim: Köyün tarihsel olarak uzmanlaştığı tarım kolu (Örn: ipek böcekçiliği, bağcılık) üzerinden bölge ekonomisindeki yerinin tespiti.
